Uit: Vriendschap in een tijd van polarisatie (deel 1)

Bisschop Gerard de Korte en journalist Leo Fijen zien de wereld snel veranderen. Meer polarisatie, meer uitsluiting, meer oorlog en geweld, maar ook minder kerken, minder parochies, minder gelovigen, minder vrijwilligers. Wat geeft je dan adem, wie zorgt er voor bezieling en waar komt de hoop en de verbinding vandaan? Tien jaar na hun eerste briefwisseling schrijven ze elkaar weer, in totaal andere omstandigheden. Wat gebleven is, dat is hun vriendschap. Ze koesteren hun verbondenheid als historicus, als christen en als zeventigplusser. Vanuit die band kunnen ze elkaar alles zeggen en schrijven, maar zoeken ze vooral naar nieuwe hoop en verbondenheid.

Vandaag als zomercadeautje een hoofdstuk uit het boek, de 11e brief van Leo aan Bisschop de Korte. Volgende week volgt het antwoord van de bisschop.

Brief 11
Leo Fijen

Vriendschap is als een keukendeur die voor je openstaat: er is iemand die op je wacht

Waarde bisschop,

Vriendschap is verbondenheid zonder woorden, verder gaan waar je gebleven bent na de laatste ontmoeting. Onvoorwaardelijk, onbaatzuchtig, het gaat om de veiligheid van de ander die je leven geeft, ook als je stuk zit. Dat ervaar ik altijd in onze ontmoetingen en tijdens onze gezamenlijke maaltijden. Vriendschap heeft steeds met je naaste te maken, hij of zij geeft mij betekenis in het bestaan. Het geeft me geborgenheid dat ik u altijd kan bellen, zeker in de vroege ochtend. Het is als een keukendeur die altijd voor je open staat en het gevoel dat er iemand is die op je wacht. Laatst stierf Ad van Leeuwen plotseling, het gezicht van de Bijbelvereniging. We zagen elkaar slechts een paar keer per jaar. We kenden elkaar ook nog niet zo lang, maar hebben wel steeds een diepe genegenheid ervaren. Als hij belde was er onmiddellijk verbondenheid. Als ik belde stond hij altijd voor me klaar. Zo waren we verbonden, in Christus. Dat overstijgt alles, daarom hoefden we ook niet alles van elkaar te weten. Hij is dood gevonden, de gangmaker van de Bijbels aan vluchtelingen, in gevangenissen en voor patiënten in ziekenhuizen. Pas bij zijn uitvaart hoorde ik hoe hij bij zijn huwelijk de zegen had gekregen van majoor Bosshardt en wat hij daarna heeft gedaan voor mensen in verpleeghuizen. Van vijf huizen heeft hij die koepel uitgebouwd tot een organisatie met meer dan 80 adressen. Allemaal ten dienste van mensen die geen stem hebben. Na zijn pensioen deed hij dit voor iedereen die in de beproeving van zijn leven een Bijbel nodig had. Ik mis hem zeer omdat ik hem niet meer kan bellen om raad en omdat ik door de telefoon zijn relativerende glimlach nooit meer hoor. In die zin is ouder worden ook een weg van eenzaamheid. Ik hoorde dat ooit van één van uw voorgangers in Groningen, mgr. dr. B. Möller.Het moeilijkste van ouder worden vond hij dat je steeds minder kon delen met mensen die je kende van je jeugd en je opleiding. Daarmee raakt je jeugd meer en meer uit zicht. Zelf ben ik geboren onder de rook van Amsterdam, in een dorp als een bushalte tussen Haarlem en de hoofdstad. Traditioneler kan een dorp niet zijn, met de grootouders van moeders kant links van ons, met de opa en oma van vaders kant een paar honderd meter rechts van ons, met de lagere school achter ons huis, net als de kerk en met de groenteboer aan het eind van de straat, daartegenover de melkboer. Die kwam iedere zaterdagavond met zijn vrouw kaarten bij mijn ouders. De overgang was groot toen we verhuisden naar Haarlem-Noord. Ik was zeven of acht jaar en wist niet waar ik terecht kwam. Er was één jongen die zich over me ontfermde. Tot op de dag van vandaag zijn we bevriend, na alle bergen van vreugde in het leven en door alle diepe dalen van het bestaan heen. Als hij het moeilijk had, zocht hij toenadering en kwam hij langs. We wisten soms niet hoe het leven verder zou gaan. Maar mijn vrouw en ik waren er voor hem, hij was er voor ons. Sterker nog, we zijn de laatste jaren meer verbonden geraakt dan ooit. Dat had alles te maken met een ingrijpende gebeurtenis in hun leven: zijn vrouw stond haar nier af en zette daarmee een keten in gang zodat hij van een donor ook een nier ontving. Die had hij hard nodig omdat zijn nieren nauwelijks nog werkten. Zijn vrouw gaf haar leven weg om hem een nieuwe kans te schenken. Dat was genade met hoofdletters, omdat hij het zijn vrouw niet altijd makkelijk had gemaakt. En toch schonk zij één van haar goede nieren weg om hem nieuw leven te gunnen. Ik zocht mijn jeugdvriend op twee dagen na de transplantatie. Niet eerder was onze vriendschap zo lijfelijk geweest, we hebben elkaar omhelsd. 

We zijn in hetzelfde jaar getrouwd. En juist in dat jaar ging mijn vrouw werken in een gezinsvervangend tehuis voor mensen met een geestelijke beperking. Ik bleef studeren en haalde mijn aantekening didactiek om les te kunnen geven in geschiedenis aan twee middelbare scholen in Haarlem. Zij werd groepsleider en kreeg een geweldige collega die me anders liet kijken naar homoseksuele of lesbische relaties. Hij woonde al langer samen met zijn partner en nodigde ons uit voor een gezellige avond om elkaar als echtpaar beter te leren kennen. Het was voor mij een kennismaking die mijn ogen opende. Zoals die mannen samen de liefde voorleven, zo was ik dat in mijn eigen heteroseksuele omgeving niet vaak tegengekomen. Als ik ergens de liefde in de meest onbaatzuchtige vorm heb leren kennen, was dat daar tussen twee mannen, zoals ik later van twee vrouwen ook een leerschool in liefde ontving. Ik weet hoe de kerk daarover denkt, maar ik heb in deze echtparen de genade van God ervaren. Zoals zij elkaar trouw waren, zoals zij als stel een voorbeeld van genegenheid en tederheid konden zijn, dat kan en wil ik nooit meer vergeten. Daarom zeg ik het paus Franciscus graag na: de kerk is er voor allen, voor ieder die zich gezegend wil weten. Juist daarom heb ik u die zaterdag in 2017 vanuit Parijs gebeld; het is moedig dat u er voor iedereen wil zijn. Blijf dat doen, wees niet bang en deel dat liefdevolle gezicht van de kerk aan allen die de wereld een beetje liefdevoller maken, zeker in deze tijden waarin zoveel mensen uitgesloten worden. 

Ik schrijf dit op de laatste dag van januari, net als ik terugkom van een plechtigheid in het crematorium. Daar mocht ik voorganger zijn in een seculier afscheid met religieuze tekens. Het ging om een 92-jarige echtgenoot, vader en opa die geraakt was door de spiritualiteit van Charles de Foucauld die net als hij in de krijgsmacht had gediend maar vervuld was van dezelfde Weg van Nazareth die ernaar streeft om de Verborgen Jezus na te volgen. Dat had hij gedaan, in dienstbaarheid aan de naaste, als vrijwilliger in de kerk, met een groot hart voor ouderen die niet meer mobiel zijn. Zijn doopnaam bleek profetische betekenis te hebben, zoals dat vaker met doopnamen het geval is. Theophile was en is zijn eerste naam, vriend van God. Er lag een viering voor de kerk klaar, de kinderen kozen voor het crematorium. En juist daar maakte een kleinkind duidelijk dat opa als vriend van God zal voortleven. Zij stak de paaskaars aan die zo lang zijn trots in de huiskamer was geweest. Een andere kleindochter ver- telde dat zij net als opa ging kiezen voor werk bij defensie en vol was van Barcelona. Leven door de dood heen, dat is de geborgenheid in de palm van Gods hand, maar dat betreft net zo goed de kleindochter die in de voetsporen van opa treedt. De hemel is niet alleen bij de Eeuwige, maar ook hier op aarde in kleinkinderen die de droom van opa verder laten leven. Misschien helpt het wanneer we als kerk deze seculiere voorbeelden een religieuze betekenis geven. Want dan komt de hemel dichterbij en dan is de eeuwigheid onder ons. Het afscheid van grootvader liet daarmee zien dat opa’s en oma’s ook na de dood generaties kunnen verbinden. 

Peter Nissen doet dat al bij leven. Deze kerkhistoricus heeft van zijn hart nooit een moordkuil gemaakt. Daarom koos hij als katholiek voor een uitstapje naar de remonstranten en keerde ook weer terug naar de moederkerk. Paus Franciscus speelde hierin een beslissende rol, zijn voorbeeld van nederigheid, dienstbaarheid, gebrokenheid als zondaar en bereidheid om te luisteren naar iedereen in de kerk deed deze kerkhistoricus terugkeren naar de katholieke kerk. Ik heb dat altijd bijzonder gevonden: om de weg terug te gaan en daar in alle kwetsbaarheid je verhaal te vertellen. Deze Nijmeegse publicist en voorganger is daarmee een geloofsgetuige geworden, nog meer na zijn herseninfarct. Want hij kon niets meer, niet lopen, niet praten en niet eten. Alles moest hij weer leren. En daarmee moest hij loslaten wat hij het liefst deed: lezingen geven, boeken schrijven, bezinningsdagen leiden, in de media commentaar en toelichting geven. Zijn vrouw belde stad en land af om alle afspraken af te zeggen. En juist op dat moment stierf paus Franciscus en werd de nieuwe paus Leo XIV gekozen. Peter Nissen was maanden tevoren geboekt om her en der commentaar te geven, maar vertoefde op dat moment in een ziekenhuis en later in een revalidatiekliniek. Hij moest leren loslaten, ook de rubriek op facebook die hij iedere dag verzorgde. Hij wilde wel maar kon het niet meer. Hij wist alles nog wel maar kreeg het niet meer op papier. Zijn vrouw hielp hem te beseffen dat hij echt alles moest loslaten. In de leerschool van het loslaten heb je de ander nodig om agenda, prestatiedrift en controle helemaal te laten varen. Peter Nissen heeft over die leerschool geschreven in een vastenboekje, met teksten voor de veertig dagen naar Pasen. ‘Onze innerlijke handen zijn grijphanden. We houden graag vast aan wat en wie we denken te zijn, aan onze prestaties, aan onze oordelen en aan onze vooroordelen. Laat los en je zult losgelaten worden, laat los en ervaar dat er nieuwe ruimte komt in je leven. Je innerlijke grijphanden kunnen open handen worden die klaar staan om te ontvangen’. Zo schrijft hij over dat wat er in zijn diepste innerlijk gebeurde. Dit doet hij ook in het volgende citaat: ‘Ik heb mij tijdens mijn ziekte en revalidatie geen moment door God verlaten gevoeld. Ik heb Hem ook niets verweten. Shit happens, dat is onze menselijke conditie. En nu overkwam het mij. Ik heb steeds geleefd in het besef dat ik door God gedragen werd, ook door mijn hulpeloosheid heen. Uit handen durven geven is een eerste stap op de weg van loslaten. Het hoeft allemaal niet meer van jou af te hangen. Een tweede stap is inzien wat werkelijk van belang is. Dat zijn niet jouw prestaties, zekerheden, gehechtheden en obsessies, maar de dingen van God: liefde, trouw, gerechtigheid en barmhartigheid. Want dat is misschien wel het belangrijkste inzicht dat met loslaten te maken heeft: God houdt van je, hoe je ook bent, wat je ook kunt en wat niet. Je hoeft je voor Hem niet te bewijzen, je gaat Hem ter harte’. 

Of hij helemaal de oude zal worden, dat weet hij niet, zijn vrouw evenmin. Maar in zijn gebrokenheid is er iets nieuws in hem geboren: dat je van waarde bent als je minder kunt, dat je geliefd en bemind wordt in je kwetsbaarheid. En dat beproevingen bij het leven horen, zonder God meteen van alles te verwijten. Een paar dagen na zijn herseninfarct was ik in de kerk van Peter en zijn vrouw Joyce. Zij wist toen echt niet hoe alles verder zou gaan, maar zij stond erop dat een middag in hun kerk door zou gaan. Daar zag ik van nabij het verdriet van zijn vrouw, maar merkte tegelijk hoe diep verbonden zij was en is met haar man. Ziek of niet, de liefde overwint alles. En in die liefde proefde ik ook bij zijn vrouw een diep odsvertrouwen. Halverwege de revalidatie zocht ik Peter Nissen thuis op om hem een hart on- der de riem te steken. Daar trof ik een mens die zijn kwetsbaarheid durfde te delen, net als zijn diepe geloof. Ik vroeg hem toen of hij er over wilde denken zijn leerschool van het loslaten op papier te zetten als meditaties op weg naar Pasen. Hij zegde toe, met behulp van zijn vrouw die hem hielp bij het redigeren van de tekst. Letters worden soms omgedraaid, woorden staan hier en daar in de verkeerde volgorde. Samen zijn zij geloofsgetuigen geworden van een leven dat niet maakbaar is en juist daarom alles met Jezus Christus heeft te maken. En samen zijn ze sprekende getuigen van de liefde geworden. Want na zo’n infarct ben je niets zonder de ander en de Ander. Dat is liefde voor elkaar, daar is goddelijke liefde tastbaar. 

Zeker nu verbonden in Christus, verbonden in vriendschap, met hartelijke groet, 

Leo

Lees volgende week het antwoord van Bisschop de Korte

Uit: Vriendschap in een tijd van polarisatie.

Boeken