Klooster! 28 Twijfel

Het komende nummer van Klooster! heeft als thema twijfel. In het coverartikel spreekt Erik Borgman over onzekerheid in deze tijd. De toekomst van kerk en geloof, de perspectieven voor het religieuze leven en de onzekerheid in de wereld van vandaag: hoe moet het verder rond deze thema’s? Erik Borgman is onze hoop in bange dagen. Hij heeft woorden en handvatten in dagen van twijfel. Hij geeft moed, soms tegen beter weten in. 

Ik vertrouw op nieuwe wegen

Komt het goed? Met de wereld en ook met de kerk? We zijn tegen zoveel, maar het is ons niet gelukt om het tegen te houden. Niet de polarisatie in ons land, niet het geweld in de wereld, niet het onrecht op zoveel plekken, niet de armoede op meerdere continenten, niet de onzekerheid in ons leven. Dat woord is een centraal thema in het gesprek met Erik Borgman, bevlogen theoloog, alomtegenwoordige reddingsboei voor katholieke organisaties, niet moe te krijgen visionair voor het leven van kerken en kloosters, veelgelezen hoogleraar die met pensioen gaat. Hij wil meer ruimte voor contemplatie in zijn leven dat in het teken van dienstbaarheid staat. Zo is het voorgeleefd door zijn ouders thuis. Ruimte, geloof, je talenten inzetten en wat over hebben voor een ander. Hij heeft het allemaal gedaan en zal het blijven doen, in een ander tempo. Zijn hart blijft kloppen voor de naaste en voor Christus. En dat moet ook, want het laatste woord over de onzekerheid in deze tijd is nog niet gesproken.

Lege handen
‘We voeden kinderen op voor een situatie die zij en wij niet kennen. Want die wereld moet nog ont- staan, mede door hen. Maar in het onderwijs wordt dit vaak vergeten. We stellen doelen. Als kinderen die halen, zijn we tevreden. We leren kinderen – en ook onszelf – maar één ding. En als daarbuiten dan het leven anders loopt, dan beseffen we dat we daar niet voor geleerd hebben. Dan staan we met lege handen. Dan blijft slechts de onzekerheid. Want in het leven is er meer onverwacht dan dat wat te voorspellen is. We lijden er allemaal aan. We zouden er beter aan doen te luisteren naar onze talenten en daarmee te leren leven in de chaos van ons bestaan. Dat geldt voor het onderwijs, maar ook voor alles daarbuiten. En het antwoord op onzekerheid is dan juist: niet alles wat onzeker maakt ontkennen. Dat zien we vaak in onze tijd. Klimaatverandering, dat is er dan niet. Migratie, dat is er ook niet. Stikstofprobleem, dat is onzin. Wat we niet beheersen, dat bestaat niet. Kijk maar naar wat er in Nederland gebeurt. Zo gaan we met onzekerheid om. En dat doen we ook omdat we het heil niet meer van iets of iemand anders verwachten. Dat God om ons geeft, dat geloof is voor het grootste deel weg in ons land, in het hele Westen.’

Kleine groepen
De koffie staat nog te dampen, het boek over het ambacht van bestuurders in het onderwijs ligt onaangeroerd op tafel, maar de toon is gezet. Erik Borgman praat niet over koetjes en kalfjes, maar raakt de geest van deze tijd. Het pensioen is dichtbij voor de hoogleraar theologie aan de Theologische Faculteit van de Universiteit van Tilburg, maar zijn geestdrift weet nog niet van stoppen. Dat is goed nieuws voor alle organisaties in het katholieke achterland die aan Erik Borgman steeds weer vragen: geef ons woorden en dromen om onze katholiciteit uit te drukken in de maatschappelijke taak die we hebben, geef ons handvatten om de toekomst van kerken en kloosters met vertrouwen tegemoet te zien. Benauwt het hem niet, steeds weer die vraag? En twijfelt hij nooit over die andere vraag hoe het verder zal gaan met geloof in de Lage Landen? Zijn antwoord is de volgende monoloog: ‘De twijfel was er best, soms ook de vraag: wie neemt deze last op zich na mij? Ik kan het niet in mijn eentje, maar meestal denk ik zo niet. Ik vertrouw op nieuwe wegen, voor geloof in Nederland. Ik hoef ook niet te weten hoe het precies verder zal gaan. Die onzekerheid mag er zijn. Misschien worden we uit het buitenland gemissioneerd, zoals nu al gebeurt met migrantenkerken. En er zullen daarnaast altijd plekken als uitvalsbasis voor geloof in de samenleving nodig zijn. Maar met name bij religieuzen heb ik geleerd: je mag en moet doen wat je belangrijk vindt, als je ook maar belangrijk vindt wat anderen doen. Niet iedereen hoeft als jij te zijn. Niet iedereen hoeft vanuit een kathedraal of basiliek of eucharistisch centrum te geloven en handelen. Maar hoe die plek er ook uit ziet, we hebben wel kader nodig. En we moeten vooral niet alle plekken van kerk-zijn opheffen en denken dat er vanuit de woestijn wel duizend bloemen zullen bloeien. Ook in de dorpen en Vinexwijken mag de kerk niet verdwijnen. We hebben juist in deze tijd van onzekerheid heilige plekken nodig waar betekenis wordt gegeven aan het bestaan. Anders gezegd: we moeten klein durven zijn zonder dat het kleintjes wordt. Zo is het ook begonnen met het evangelie in het Romeinse Rijk: kleine groepen, maar met een grote boodschap van een God die mens wordt en de hele wereld bevrijdt en verlost. We hoeven niet alles te begrijpen, maar we zijn daarin van grote betekenis. Kleine groepen toen, kleine groepen nu, met grote betekenis in een onzekere tijd. Mensen komen bij elkaar en anderen herkennen hen. Zonder borstklopperij of halleluja, want de heilige Geest fluistert vaak in een zachte bries.’

Grote wereld
Als jongetje van drie jaar was het geloof al deel van zijn leven dat in Amsterdam begon. Het kreeg tijdens zijn middelbare schooltijd meer betekenis in de Michaëlkerk te De Bilt. Zelf is hij een levend voorbeeld van een tiener die voorbij de sluizen van de meetbaarheid en citotoetsen zijn talenten ontdekte in de grote zee van jongvolwassenheid. En toen hij theologie ging studeren in Nijmegen wist hij nog meer diep van binnen wat zijn bestemming was. Die schuchtere en wat breekbare jongen van thuis ontwikkelde een koers met een stelligheid die zijn ouders verbaasde en die hemzelf deed inzien: we zijn vertrokken en we varen op volle zee. De ontspannen manier van geloofsbeleving thuis kreeg een bezielend en ruim vervolg in Nijmegen, Edward Schillebeeckx en diens boek Jezus, het verhaal van een levende (1974). Lees maar wat Erik Borgman daar zelf over zegt: ‘Ik heb daar geleerd dat je als gelovige voor niets en niemand bang hoeft te zijn. Die stijl van theologiseren, die is me eigen geworden, die heb ik daar geleerd. Kom voor de dag met wat je wilt zeggen, zorg wel dat het intellectueel klopt en wees daarin een volwaardig onderdeel van de cultuur. Die kunnen we aan, daar horen we bij, daar hebben we een verhaal voor. Ook als die cultuur vandaag de dag zegt dat ze ons niet nodig heeft. Altijd met de deur open naar de grote wereld: van de bevrijdingstheologie leerde ik dat Jezus een gezicht en een stem krijgt in mensen zonder stem en zonder gezicht. Steeds voluit katholiek, ik kan niet anders, ik wil niet anders. Je kunt een Nederlander toch ook niet vragen geen Nederlander te zijn. Zo kun je een katholiek niet vragen geen katholiek meer te zijn. Dat geldt in ieder geval voor deze katholiek: het zit in mijn haarvaten. In moeilijke tijden wist ik: bisschoppen gaan en komen. Zij gaan voorbij. Theologen hebben het nooit makkelijk, de meest vooraanstaande theologen van het Tweede Vaticaans Concilie, ze waren allemaal in de periode ervoor veroordeeld. Zij wezen uiteindelijk de weg. Daar is wel ruimte voor nodig. Daarom heb ik me altijd meer comfortabel gevoeld in de wereld van religieuzen: meer ontspannen, minder deftig. Je past erin met alles wat je bent. Dat past beter bij mij, want welk beeld mensen ook van mij hebben, ik ben meer dan mijn hoofd en mijn intellect. Katholiek ben je ook met heel je lichaam. Daarom hecht ik aan rituelen, aan het kruisteken en aan de eucharistie. Ik ben veel vromer dan de meeste mensen denken. Heel lang werd ik alleen maar in de hoek van de progressieven geparkeerd, de vrijzinnigen. Door voor- en tegenstanders. Gelooft u dat nog? Zo is mij wel eens op verbaasde toon gevraagd over de werkelijke tegenwoordigheid van Christus in de eucharistie. Absoluut. Dat Christus zich onder de gedaante van brood aan wijn aan ons blijft geven, dat kan mij nog altijd diep ontroeren. In mijn boek Waar blijft de kerk heb ik daar open over geschreven en het verbaasde velen. Er valt veel over te zeggen, maar je kunt het uiteindelijk niet uitleggen. Het is hetzelfde als met liefde. Die ontdek je pas als je die krijgt. Dan dringt liefde door, dan begrijp je de liefde pas.’

Volle kerken
Terug naar de toekomst van de kerk. Zijn visie heeft alles te maken met de religieuze traditie waarin hij zich thuis voelt: bij de dominicanen. Daar is hij mee verbonden, Erik Borgman, als lekendominicaan. Met een gebedsleven, met verkondiging en in grote verbondenheid met de wereld, die Gods wereld is. Er zijn religieuzen die eerst de binnenkant zoeken om dan pas verbonden te zijn met de wereld buiten. ‘Naar Dominicaanse overtuiging werkt dat andersom. Je moet eerst meedoen en daarin Gods aanwezigheid ontdekken en zo wordt het iets in je binnenste, een bron van levend water in jou, zoals Jezus zegt. Het mysterie gaat voor je uit. Eerst is er de broederliefde of zusterliefde, dan is er de toegang tot alle mensen en de hele schepping en zo naderje het mysterie. Het besef van dit mysterie heeft mij nooit in de steek gelaten. Ik ben daarom niet pessimistisch over de toekomst van geloven, al zijn sommige ontwikkelingen pijnlijk. Twintig mensen in een veel te grote kerk: ik heb ook liever een volle kerk die uit volle borst zingt en meebidt. Ik heb mij ook wel eens afgevraagd wie me zal dragen als ik mijn laatste adem uitblaas en wie me fatsoenlijk zal begraven. Maar tegelijk – en dan zijn we terug bij het begin van het gesprek – is die onzekerheid geen ramp. Het zal anders zijn, maar er zullen plekken zijn waar mensen in kleine groepen samenkomen en een grootse boodschap blijven uitdragen, omdat wij ons door deze boodschap gedragen weten. Zo kunnen we van betekenis zijn in een land met veel onzekerheid. Voor mij staat vast: God laat ons niet in de steek. Als wij het niet zien, kijken wij niet goed genoeg. Lees psalm 139: ‘Voor u bestaat de duisternis niet’, zo staat daar. In het donker ziet God het licht en geeft Hij ons dat licht. Bij alle onzekerheid die er is, moeten we op zoek gaan naar plekken die betekenis geven en het licht van God delen. Als gelovigen mogen we niet ontkennen wat er gebeurt aan klimaatverandering, aan oorlog en geweld, aan armoede, aan vluchtelingen. Zeg niet dat het er niet is of dat het wel meevalt, noem alles bij de naam, aanvaard de onzekerheid, ook die van jezelf. Maar luister naar je eigen talenten en naar de stem van de wereld om tenslotte te ervaren dat God ons niet in de steek laat’, zo klinkt het na twee uur praten als een stem van vertrouwen.

Lees verder in Klooster! 28 hoe Erik Borgman zelf ruimte geeft aan zijn contemplatieve hart.

Uit Klooster! 28
Tekst: Leo Fijen
Foto’s: Rogier Veldman

Boeken