Jezuïet Nikolaas Sintobin over het mysterie van vergeving ‘Heb geduld, veel geduld’
Vergeving is niet enkel iets wat je doet voor anderen. Op de eerste plaats is het een bevrijding van jezelf. Het bijzondere daarvan is dat die bevrijding een geschenk is. Hoe hard je ook aan je fouten werkt, hoe vaak je ook gaat biechten, vergeven is een daad van liefde van God. Die liefde wordt in jou gelegd. Dat kan ook door de dood heen gebeuren: als een verbondenheid van levenden en doden in God, als een geschenk van liefde door het sterven heen. Nikolaas Sintobin laat er geen gras over groeien en wijst ons de weg in een gebroken wereld, daar waar de nood aan vrede en verzoening groter is dan ooit. Leo Fijen luistert, vertelt soms zelf en noteert.
Het is de tweede keer dat we elkaar spreken over het thema van vergeving. En ik leg Nikolaas Sintobin voor wat ik vaak aan een sterfbed meemaak: mensen die dicht bij de laatste ademtocht zijn en niet kunnen overlijden omdat ze een conflict niet hebben uitgepraat. Ik vertel de populaire jezuïet mijn recente ervaring aan een sterfbed: van een man die ten onder was gegaan aan drank en eenzaamheid. Bij de eerste kennismaking vertelde hij me dat hij iedere dag met Onze Lieve Heer praat en dat er zo liefde in zijn gebroken leven is gelegd. Is dat niet te mooi voorgesteld door deze stervende man, wil ik weten. Nikolaas Sintobin veert overeind en hoeft niet lang na te denken: ‘Alles wat met Onze Lieve Heer heeft te maken, raakt aan de liefde. Daar is het geschenk van genade al in de ziel gelegd. Daar is de vergeving al aan het werk. Daar wordt de terminale mens al bevrijd. Ik moet dan denken aan mijn eerste ervaring met stervende mensen in Versailles. Daar bezocht ik een man die een spontane aanval van diarree kreeg. Ik kon daar niet tegen en heb de hulp ingeroepen van een jonge verpleegster. Ze deed wat ze moest doen en ruimde de ongelooflijke troep op. Maar de manier waarop … Ze reinigde de stervende man alsof het haar eigen baby was, met zoveel liefde en genegenheid, alsof de stank niet ondraaglijk was. Dat reinigen met een zachtmoedigheid en onverstoorbaarheid tegelijk, dat deed
ze niet zelf, door haar heen was de liefde van God aanwezig. Alleen zo kon er op die tragische plek weer vrede zijn. Met vergeving gebeurt hetzelfde, ook door het sterven heen. Ik denk dan gelijk aan mijn jongste broer die voor zijn sterven aan mij vroeg: wil je met mij blijven praten? Dat doe ik nog steeds en zo ervaar ik wat we in het credo zingen en bidden: de gemeenschap van heiligen, van levenden en doden. De relatie houdt niet op.’
Hart in hart
In Egmond staat een herinneringsboom, niet ver van de begraafplaats van de monniken. Bij die boom kunnen mensen uit de hele regio een steentje neerleggen, met de naam van hun overleden dierbare. En ze kunnen een boodschap achterlaten voor hun gestorven vader of moeder, opa of oma, broer of zus, zoon of dochter. Opmerkelijk veel nabestaanden schrijven hun boodschap aan hun dierbaren in een intentieboek. Ze geloven in een leven door de dood, noemen dat expliciet de hemel en proberen het meer dan eens goed te maken met hun overledenen. Wat bij leven niet lukt, kan ook nog door alle sterven heen, leg ik aan Nikolaas Sintobin voor. Zijn reactie is troostend: ‘Ook hier geldt de gemeen- schap van heiligen, verbonden in God. Daar hoeven we niets voor te doen. Hoe hard je ook je best doet, hoe intens je christelijk leven ook is, vergeven is ook hier op de eerste plaats een genade. Het wordt je gegeven, in de zinnen die je schrijft, in de post aan de hemel. Je hoeft slechts te ontvangen. Anders gezegd, het is God die vergeeft. Ook als de overledene niet meer kan antwoorden. God vergeeft door jou heen, in de woorden die geschreven zijn. Zo worden levenden en doden weer verbonden in een gemeenschap van heiligen.’ In het intentieboek bij de herinneringsboom van Egmond wordt dat door een nabestaande op een meer wereldlijke manier verwoord: ‘Wij stonden hier vorig jaar hand in hand, nu is het voorbij en ben ik hier alleen, wij gaan verder hart in hart.’
Een tijd van danken
God die geeft. Dat geven is wezenlijk in het woord vergeven. We kunnen er van alles over zeggen, maar Nikolaas Sintobin heeft zijn eigen anker, zijn eigen inspiratiebron: het leven en werk van Ignatius van Loyola die er zelf intens mee geworsteld heeft. Zijn ervaring met vergeven worden ligt aan de basis van zijn bekering. Tot aan zijn 26e levensjaar leidde Ignatius van Loyola een liederlijk leven en vloog hij meer dan eens uit de bocht. Een zware verwonding tijdens een veldslag is het begin van een langdurig bekeringsproces. Daarin speelt de relatie met Jezus een belangrijke rol. En toch lukt het Ignatius van Loyola niet om vergeving te ervaren. Maar uiteindelijk ontdekt Ignatius dat vergeving geen beloning is voor zijn geestelijke prestaties, maar pure genade. De sleutel tot vergeving ligt volgens Ignatius bij dankbaarheid. Door jezelf te oefenen in dankbaarheid, oefen je jezelf in ontvankelijkheid voor God, ook op de zwarte bladzijden van je leven. Zo ontstaat de moed om eerlijk naar je fouten te kijken.
Een glas met vergif
Terug naar de eerste keer dat we elkaar spreken over vergeving. Ik haal deze inspirerende jezuïet op bij het station van Doetinchem. Das voor het gezicht, zijn stem mag geen kou vatten. De geboren Vlaming en getalenteerde verteller doet wat hij het beste kan: verhalen vertellen met voorbeelden die dicht bij de wereld van alledag liggen. Daar heeft hij als geen ander een antenne voor. Door zijn vele retraites in Nederland en Vlaanderen, soms daarbuiten, weet hij wat er omgaat in de mens van deze tijd. Daarom kan hij van betekenis zijn, in zijn retraites en vele boeken. Hem de Nederlandstalige versie van Anselm Grün noemen, dat doet hem tekort. Nikolaas Sintobin is uniek als duider, als trooster, als richtingwijzer, als verbinder. Want dat is hij wel: in dialoog met jongeren. maar ook met ouderen. Als geen ander verstaat hij de kunst om daar het verhaal van Ignatius van Loyola naast te leggen en zo op pad te gaan met de vragen van deze tijd. Over de weg die je moet gaan, over de keuzes in je eigen leven, over loslaten en verweven in je bestaan wat dierbaar is, over onderscheiden wat de diepste stem in je leven is, over verdriet en verlies en de pelgrimage om toch weer betekenis te geven aan je bestaan. Hij kent de taal van de straat en hij hoeft zijn stem nooit te verheffen. Dat komt hem nu goed uit, vanwege de problemen met zijn stem. Maar als hij in de auto naast me zit, blijft het nooit stil. Hij is ook gewoon een fijn mens om mee te kletsen en komt overal. Daarom kent hij de laatste nieuwtjes en hoort ook graag wat ik te melden heb. We hoeven elkaar weken niet te zien en het gesprek kan verder waar we gebleven zijn. En altijd weet hij wat hij wil zeggen. Daarom vraagt hij of hij dit keer het gesprek mag beginnen. Hij citeert de Spaanse auteur, Javier Cercas, die in zijn roman Terra Alta schrijft: ‘Iemand haten is net als het opdrinken van een glas met vergif en geloven dat je daardoor diegene die je verafschuwt zal doden.’ Anders gezegd: wie bewust weigert om te vergeven, heeft er zelf onder te leiden. Tegelijk betekent vergeven niet dat je het onrecht dat je is aangedaan ontkent. Integendeel: wie het kwaad ontkent, doet de waarheid geweld aan. Liegen schenkt geen leven. Maar vergeven houdt in dat je niet langer vast zit aan het aangedane kwaad. Je weigert het onrecht je leven te laten bepalen, maar je leeft naar het voorbeeld van Jezus: het geloof dat de liefde uiteindelijk sterker is.
De onmogelijke vergeving
Maar hoe doe je dat dan? Dat luikje naar de naaste openzetten om de dader te vergeven maar het onrecht wel te benoemen. Ik verwijs in ons gesprek naar Titus Brandsma die op de meest dodelijke ogenblikken al vergeving vroeg voor zijn beulen en steeds het kwaad benoemde. Hij gaf er zijn leven voor, hij stierf als een vrij mens: de genade van God in hem had hem de liefde geschonken waar de ergste duisternis geen licht doorliet. Prior Christian van de trappisten in Algerije had voor zijn dood een brief geschreven om vergeving te vragen voor zijn moordenaars. Ze weten niet wat ze doen, schreef hij. Maar hij bleef ondanks die dreiging bij de arme bevolking van moslims om hen nabij te zijn in hun bestaan zonder recht. Ik noem nog andere voorbeelden. In december lees ik altijd de namen voor van kinderen die vermoord zijn. Hun ouders komen dan naar voren en steken een kaarsje aan bij de foto van hun vermoorde kind. Ik begrijp heel goed dat die ouders zo geschonden zijn dat ze nooit meer kunnen vergeven.
Nikolaas Sintobin neemt het verhaal dan weer over met een voorbeeld dat hij vaker gebruikt, uit het meesterwerk van Tolstoj, Anna Karenina. Anna verlaat haar echtgenoot en krijgt een kind met haar minnaar. Voor haar man Alexej is dat de ultieme vernedering. Dat is precies wat Anna wil. Aan het einde van de roman ligt Anna op sterven. En juist dan komt Alexej, haar man, afscheid nemen. Tot zijn eigen verbazing vergeeft hij haar. Het wordt hem als het ware zomaar gegeven. ‘Tolstoi beschrijft op adembenemende wijze de vreugde die opkomt in het hart van de bedrogen echtgenoot. Van het ene op het andere moment, die vreugde komt over hem als hij merkt dat hij zijn vrouw echt heeft vergeven. De ervaring van Alexej leert ons iets essentieel over het mysterie van de vergeving. Dat is geen persoonlijke verdienste. Het is geen beloning voor intense vroomheid. Vergeven is vooral genade. Het wordt je gegeven, je mag het ontvangen. Het is God die vergeeft, door jouw gebrokenheid heen.’
Dat is de liefde van God, zo gelooft Nikolaas Sintobin. Die liefde heeft meerdere gezichten. Hij vertelt tot slot over een joodse vrouw die gaat sterven. Ze heeft nog een paar dagen. Ze vraagt aan Nikolaas Sintobin om te vertellen over zijn eigen leven. Vooral niets ernstigs wil die vrouw horen. Vertel me over de schoonheid, vraagt ze. Soms kan juist in die schoonheid de liefde van God zichtbaar worden en een mens bevrijden.
Klooster! 36 Vergeving
Tekst: Leo Fijen
Foto: Rogier Veldman





