H. Thomas van Aquino

Op 28 januari wordt de naamdag van Thomas van Aquino gevierd. Geen heilige heeft meer invloed gehad op de theologie dan de heilige Thomas. Hij stierf in 1274, op weg naar het tweede concilie van Lyon, om daar als adviseur een bijdrage te leveren. In zijn eigen tijd was Thomas dus al een beroemd theoloog. Dat blijkt overigens uit vele legendes en verhalen. Bijvoorbeeld ook uit het verhaal dat de monniken, bij wie hij onderweg naar dat concilie tijdens zijn ziekte verbleef, hem nog op zijn sterfbed hebben gevraagd om een theologisch commentaar op werken van de heilige Bernardus van Clairvaux. Al heel snel hebben mensen zijn gebeente niet gewoon begraven, maar ter verering bewaard. In de dominicanenkerk in Maastricht, tegenwoordig een boekhandel, bevindt zich overigens een van de oudste fresco’s van Nederland. Op deze 14e-eeuwse schildering is ook Thomas van Aquino afgebeeld.
Thomas van Aquino (1225-1274) was een van de meest invloedrijke denkers van de middeleeuwse filosofie en theologie. Als lid van de dominicaner orde combineerde hij de scholastieke traditie met de filosofie van Aristoteles, wat leidde tot een vernieuwende synthese van geloof en rede.

Thomas van Aquino was afkomstig uit een adellijke familie in Italië (de graaf van Aquino, bij Roccasecca), die graag wilde dat hij benedictijn zou worden. Dit vond men meer op stand en dus ook meer passen bij zijn afkomst. Thomas werd echter dominicaan. Hij ging studeren in Parijs en in Keulen (bij de heilige Albertus de Grote) en begon daarna zelf met lesgeven: eerst in Parijs en later weer op verschillende plaatsen in Italië. In zijn tijd (de tijd van de scholastiek) draaide het in de universiteit om het heel precies uitpluizen van allerlei theologische en filosofische vraagstukken. Filosofie en theologie waren toen nog niet zo strikt gescheiden als nu het geval is. 

Zijn belangrijkste werk, “Summa Theologiae” (het geheel van de theologie), is een encyclopedisch meesterwerk waarin hij systematisch kwesties behandelde zoals het bestaan van God, de aard van de ziel en ethische vraagstukken. Thomas was ervan overtuigd dat geloof en rede elkaar aanvulden. Hij stelde dat rede een middel is om het geloof beter te begrijpen en dat beide uiteindelijk naar dezelfde waarheid leiden, omdat ze afkomstig zijn van dezelfde God.

Een van zijn bekendste werken is de “vijf wegen” (quinque viae) waarmee hij logische argumenten voor het bestaan van God formuleerde, zoals de kosmologische en teleologische argumenten. Hij benadrukte ook dat de menselijke natuur gericht is op het hoogste goed, oftewel God, en dat de deugd een sleutelrol speelt in het nastreven van geluk.

Stomme Os

Op de website van Bisdom roermond staat te lezen: Bij het vele diepzinnige werk van Thomas van Aquino, kan het gemakkelijk gebeuren dat de mens Thomas een beetje achter zijn wijsheid en grootse geschriften verdwijnt. Toch is juist die mens van wezenlijk belang als we kijken naar de heiligheid van deze grote filosoof en theoloog. Een van de minder charmante bijnamen van Thomas van Aquino was die van ‘stomme os’ (‘stom’ in de betekenis van ‘niet kunnen spreken’). Hij werd zo genoemd vanwege zijn corpulentie en omdat hij blijkbaar langzaam sprak. Het is volgens de overlevering de heilige Albertus de Grote geweest, die daarop zei: “We noemen deze man een stomme os, maar zijn geloei zal op een dag over heel de wereld weerklinken”. ‘The Dumb Ox’, werd overigens de titel van de prachtige biografie die Gilbert Chesterton over Thomas van Aquino schreef. Overigens is het interessant dat Thomas zelf de ervaring had dat zijn geniale uitweidingen over het geloof toch eigenlijk maar heel beperkt waren, in vergelijking met de werkelijkheid die God zelf is. Na een mystieke ervaring, vertrouwde hij een vriend toe: “Alles wat ik heb geschreven is maar stro in vergelijking met wat ik gezien heb”. Volgens de overlevering stelde God zelf hem gerust. Thomas kreeg opnieuw een verschijning waarin de Heer hem zei: “Je hebt goed over mij geschreven, Thomas”. 

Tegen het einde van zijn leven heeft hij een visioen gehad (zie hierboven), waardoor hij alles wat hij tot dan toe geschreven had als stro beschouwde. Sindsdien heeft hij niets meer geschreven, en daardoor ook zijn Summa theologica niet afgemaakt. Begin 1274 vertrok hij uit Napels naar het Concilie in Lyon, maar stierf onderweg in de cisterciënzerabdij van Fossanova, tussen Napels en Rome.

In 1277 veroordeelde de bisschop van Parijs enkele van zijn stellingen, maar deze veroordeling werd herroepen toen paus Johannes XXII Thomas van Aquino in 1323 heilig verklaarde. In 1567 benoemde paus Pius V, zelf een dominicaan, hem tot kerkleraar. In de heiligenkalender van 1962 wordt zijn naamdag op zijn sterfdatum (7 maart) gevierd. In de heiligenkalender van 1969 wordt zijn naamdag echter op 28 januari gevierd, de dag dat zijn relieken naar Toulouse werden overgebracht. 

Zijn invloed reikt tot ver buiten zijn tijd, met blijvende impact op zowel de katholieke theologie als de filosofie. Hij inspireerde talloze denkers en blijft een centraal figuur in debatten over de relatie tussen geloof, wetenschap en moraal. Zijn werk biedt nog steeds een intellectueel kader voor diepgaande reflecties op het menselijk bestaan. Kijk hier naar het filmpje Thomas van Aquino in twee minuten uitgelegd.

Muziek op teksten van Thomas van Aquino

Bekende hymnen van Thomas van Aquino:

Veel van Thomas’ hymnen worden traditioneel gezongen in een gregoriaanse stijl. De eenvoudige, ingetogen melodieën van deze muziekstijl passen perfect bij de diep spirituele teksten.

1. “Pange Lingua Gloriosi”
   Een prachtige en invloedrijke hymne die vaak wordt gezongen tijdens de eucharistie, vooral in de context van de sacramentsviering. Het slot van deze hymne bevat de beroemde tekst “Tantum Ergo”, die vaak apart wordt uitgevoerd.
2. “Adoro Te Devote”
   Een devotionele hymne gericht op de eucharistische aanbidding. Het is een van de meest geliefde teksten in de katholieke traditie en werd later op muziek gezet door diverse componisten.
3. “Lauda Sion Salvatorem”
   Deze sequentie is geschreven voor het feest van Sacramentsdag. Het wordt beschouwd als een meesterwerk van Latijnse poëzie en heeft een rijke geschiedenis in de liturgische muziek.

De teksten van Thomas van Aquino werden in latere eeuwen op muziek gezet door componisten zoals:

• Josquin des Prez: Een renaissancecomponist die polyfone werken componeerde op basis van middeleeuwse teksten.
• Giovanni Pierluigi da Palestrina: Zijn polyfone zettingen van hymnen zijn van grote invloed geweest in de kerkmuziek.
• Wolfgang Amadeus Mozart: Mozart componeerde een versie van “Tantum Ergo”.
• Gabriel Fauré: Ook deze componist heeft prachtige versies van Thomas’ teksten gemaakt.

Tantum Ergo

Luister naar de gregoriaanse uitvoering of naar de versie van Gabriel Fauré.

Afbeelding: Muurschildering Thomas van Aquino in de Abdijkerk van Rolduc