De diepbedroefde moeder stond wenend bij het kruis… Het ‘Stabat Mater’ is een prachtige en indringende tekst over Maria, de moeder van Christus, die haar zoon op het kruis ziet sterven en de emoties die dit teweeg brengt. Veel componisten zetten de tekst op muziek, onder wie Pergolesi.
Men vermoedt dat het Stabat Mater Dolorosa afkomstig is uit Franciscaanse bronnen in de 13e eeuw. Deze conclusie is gebaseerd op de opvallende parallellen met de mystiek van Sint Franciscus van Assisi, die onder andere de onderdompeling van de gelovige in het lijden van de Heer centraal stelt. In het Stabat Mater rust de gelovige samen met Maria voor de gekruisigde Jezus.
De monnik Jacopone da Todi (ca. 1228-1306), paus Innocentius III (ca. 1160-1216) en de heilige Bonaventura (gestorven in 1274) worden genoemd als de meest waarschijnlijke dichters, maar ook de pausen Gregorius en Johannes XII en Bernhard van Clairvaux (gestorven in 1135) worden vermeld. Een oud boekje over middeleeuwse Nederlandse vertalingen van het Stabat Mater heeft een andere theorie. De Duitse musicoloog C. Blume dacht dat de Engelse monnik John Pecham, die tot 1270 in Frankrijk verbleef, mogelijk de auteur was.
Oorspronkelijk is het Stabat Mater bedoeld voor privélezen of bidden, zoals blijkt uit het feit dat de lezer zelf het centrale perspectief vormt. Thematisch behoort het tot een groep passiespelen die Marienklagen (Maria-klaagzangen) worden genoemd en die in de middeleeuwen in Duitsland en Italië zeer populair waren. Deze passiespelen beeldden alle aspecten van het lijden uit zoals beschreven in het Nieuwe Testament. De Marienklagen zouden gebaseerd zijn op de verzen 19 en 25 van het Evangelie volgens Johannes: Aan het kruis staan de moeder van Jezus, de zus van zijn moeder, … enz.
In de 15e eeuw werd het Stabat Mater als hymne opgenomen in de katholieke liturgie en o.a. gebruikt in de Veertigdagentijd als onderdeel van de Kruisweg.
De Stichting Ultimate Stabat Mater Website heeft op www.stabatmater.info meer dat 300 composities gedocumenteerd die afgelopen zeven eeuwen tot op heden zijn gemaakt op die oude tekst, mogelijk van Jacopone di Todi. Bovenstaande informatie is afkomstig van deze website.
Via de website kan men overal ter wereld ook Stabat Mater muziek beluisteren.
Wellicht kent u het boek: Stabat Mater Dolorosa, een reis door zeven eeuwen muziek, geschreven door Hannie van Osnabrugge, voorzitter van de Stichting Ultimate Stabat Mater. Behalve dat zij veel informatie geeft over composities, beschrijft zij erin hoe de ontdekking van het gebed en de muziek daarbij en de ontmoetingen met kunstenaars haar tot steun zijn geweest in een periode van persoonlijk verlies.
Luister hier naar het Stabat Mater van Giovanni Pierluigi da Palestrina, uitgevoerd door VOCES8
Bekijk hieronder twee verschillende Nederlandse vertaling van de oude Latijnse tekst:
Willem Wilmink
De Moeder stond door smart bevangen en met tranen langs haar wangen waar haar zoon gekruisigd hing
En het was haar in haar lijden of een zwaard haar kwam doorsnijden dat dwars door het hart heen ging.
Hoe verdrietig en verloren was de toch zo uitverkoren moeder die hem ‘t leven gaf.
Ze moest klagen, ze moest rouwen en ze beefde bij ‘t aanschouwen van zijn vreselijke straf.
Wie voelt er geen tranen komen die daarheen wordt meegenomen, waar hij Christus’ moeder vindt?
Wie zou tranen binnenhouden als hij dat verdriet aanschouwde van de moeder bij haar kind?
Zij zag wat hij heeft geleden voor het kwaad dat mensen deden, zag de zwepen, zag het slaan,
Hoorde ‘t kind, door haar gedragen, stervende om bijstand vragen, zag hoe hij is doodgegaan.
Vrouw van liefde en genade, wil toch op mijn schouders laden alles wat U lijden doet.
‘k Wil mijn hart aan hem verpanden, laat mij dan van liefde branden opdat ik hem zo ontmoet.
Moeder, wil mijn hart bezeren met de wonden die hem deren, die zo nederig wilde zijn
Om te lijden voor mijn zonden. Laat mij lijden aan zijn wonden, laat mij delen in zijn pijn.
Laat mij huilen aan uw zijde, laat het kruis ook mij doen lijden tot ik zelf eens doodgaan moet ‘
k Wil mij naar het kruis begeven om daar met U mee te leven in wat hem zo lijden doet.
Stralende, ik moet U eren, wil U toch niet van mij keren, laat mij huilend bij U staan.
Laat mij Christus’ dood ervaren, laat mij in mijn hart bewaren al wat hem is aangedaan.
Laat zijn pijnen mij genaken, laat het kruis mij dronken maken van de liefde voor uw zoon
En wil dan mijn voorspraak wezen als ik ‘t helse vuur moet vrezen na het oordeel voor zijn troon.
Laat het kruis over mij waken, laat zijn dood mij sterker maken, zodat hij me begeleidt
En mijn ziel, als ‘t lijf moet sterven, de verrukking doet verwerven die de hemel ons bereidt. Amen.
Helene Nolthenius
Naast het kruis, met wenende ogen, stond de Moeder droefgebogen, waar haar zoon te lijden hing.
Ach, hoe haar door ‘t zuchtend harte, medelijdend met zijn smarte, ‘t zwaard van droefheid henenging.
O, hoe weende in pijn en rouwe, die gebenedijde vrouwe, Moeder van Gods enige Zoon
Ach hoe treurde en hoe streed zij, Ach wat moederangsten leed zij, ziende hem ten spot en hoon
Wie, die zonder mederouwen Christus’ moeder kan aanschouwen in zo wrede foltering?
Wie wil niet in droevig wenen met Maria zich verenen, lijdend met haar lieveling?
Voor de zonden van de zijnen zag zij Jesus zo in pijnen en door gesels wreed gewond
Gans alleen zag zij hem lijden, troosteloos de doodsstrijd strijden in zijn laatste stervensstond.
Geef, o Moeder, bron van liefde, dat ik voele wat U griefde, dat ik met U medeklaag.
Dat mijn hart ontgloei van binnen, in mijn Heer en God te minnen, dat ik Hem alleen behaag.
Heilige Moeder, ach verhoor mij, des gekruistes wonden boor mij diep en krachtig in het hart. ‘
‘k Zie Uw Zoon bedekt met wonden talloos om mijn vele zonden, laat mij delen in Zijn smart.
Doe mij in liefde met U wenen en met Jezus mij verenen tot mijn stervensuur zal slaan.
Diep bedroefd kom ik U vragen met U Jezus leed te dragen en met U bij ‘t kruis te staan.
Maagd der Maagden, uitverkoren, wil mij in uw goedheid horen, laat mij wenend bij U zijn.
Laat mij al de wrede plagen en de dood van Christus dragen, laat mij sterven zoals Hij.
Laat mij Christus’ doodsangst proeven, om Zijn lijden mij bedroeven, stil herdenken al Zijn pijn.
Moge ik in ‘t vuur niet branden, neem o Maagd mijn zaak in handen in het oordeel voor Gods troon.
Met Hem aan het kruis geklonken, maak mij van de smarte dronken om de liefde voor Uw Zoon.
Als mijn lichaam weg zal sterven, doe mijn ziele dan verwerven ‘t glorievolle Paradijs. Amen.
Afbeelding: Onze-Lieve-Vrouw van Smarten op het Stauffenberg altaarstuk, Colmar ca. 1455
